Yatırım tezi: neye evet diyeceğinizi önceden yazmak

Yatırım tezi, hangi tür şirkete neden yatırım yapacağınızı önceden yazdığınız kısa bir metindir. Bir sayfayı geçmesi gerekmez. İşi de fırsat bulmak değildir; işi, karşınıza gelen fırsatın sizin fırsatınız olup olmadığını hızlıca söylemektir.

Tezi yazmanın en pratik faydası şu: iyi hazırlanmış bir sunumun karşısında, kendi kriterlerinizi o anda üretmek zorunda kalmazsınız. Kriterler zaten yazılıdır ve sunum onlara uyup uymadığına bakılır. Bunun tersi — her sunumdan sonra kriterleri yeniden hatırlamaya çalışmak — zamanla kriter diye bir şeyin kalmaması demektir.

Tezin cevaplaması gereken beş soru

Bir tez şu beş soruyu cevaplıyorsa yeterlidir.

1. Hangi alan. Bilgi avantajınızın olduğu yer neresi. Alan adı yerine problem adı yazın: “yapay zeka” değil, “üretim şirketlerinde satın alma süreçleri”.
2. Hangi aşama. Fikir aşaması mı, ilk kullanıcıları olan bir ürün mü, gelir üreten bir şirket mi. Aşama, karar için elinizde ne kadar veri olacağını belirler.
3. Hangi coğrafya. Türkiye’de mi, yurt dışında mı, ikisi de mi. Coğrafya yalnızca pazarı değil, sözleşmenin hangi hukuka tabi olacağını da belirler.
4. Ne kadar bilet, kaç pozisyon, kaç yılda. Bu üç sayı birbirine bağlıdır ve portföyün şeklini belirler. Ayrıca takip turları için ne ayırdığınızı da buraya yazın.
5. Elenme sebepleri. Hangi durumda bakmadan hayır diyorsunuz. En kısa ama en çok işe yarayan madde budur.

Beş sorunun tek paragrafa indirilmiş hâli

Tez uzun olduğu için değil, uygulanabildiği için işe yarar. Beş sorunun cevabı tek bir paragrafa sığar. Biçimi göstermesi için kurgusal bir örnek: üretim ya da perakende şirketlerinin operasyonel bir sürecini otomatikleştiren, ilk ödeme yapan müşterilerini bulmuş, Türkiye’de ya da ABD’de kurulmuş şirketler; birbirine yakın biletler, üç yıla yayılmış pozisyonlar, takip turları için ayrılmış ayrı bir pay; kurucuların hiçbiri tam zamanlı değilse doğrudan eleme.

Bu paragrafta soyut tek kelime yok ve her cümlesi bir sunumu eleyebilir. Kendi tezinizi yazdıktan sonra aynı testi uygulayın: elinizdeki metin hangi şirketi eliyor, adını söyleyin.

Bilgi avantajınız nerede, tez orada başlar

Herkesin gördüğü bir şirkete herkesten iyi bakamazsınız. Tezin ilk maddesini, kendi işinizde biriktirdiğiniz bilgiden çıkarmak gerekiyor.

Bende bu ayrım teknik derinliğin ölçülebildiği yerlerde işledi. LeanScale’de JavaScript ile yazılmış 35.000 satırlık bir sistemi iki ayda Rust’a çevirdim; sonuçta 60 kat daha bellek verimli hâle geldi. Bu tür bir işi bir kez yaptıysanız, benzer bir iddiayla gelen bir ekibin takvimi gerçekçi mi değil mi, sunum bitmeden anlarsınız. Aynı sunumu alan bilgisi olmayan biri, ancak sonucu görerek öğrenir — ve o öğrenme parayla ödenir.

Tez bir hikâye değil, bir filtre

Yazılan tezlerin çoğu fazla geniştir. “İyi ekiplere ve büyük pazarlara yatırım yaparım” cümlesi hiçbir şirketi elemez, dolayısıyla tez değildir.

Testi basit: son gördüğünüz on sunumu tezinizden geçirin. En az yarısı eleniyorsa tez çalışıyordur. Hiçbiri elenmiyorsa yazdığınız şey bir tez değil, bir niyet beyanıdır.

Kriterler, incelemeyi de sıraya sokar

Tez aynı zamanda ön elemenin sırasını belirler. Bir şirkete bakarken sırayla pazara, ekibe, çekişe ve ürüne bakıyorum; bunun ayrıntısını bir girişimi nasıl değerlendirdiğimi anlattığım rehberde yazdım. Sıranın kendisi tezden çıkar: hangi kriter sizin için eleyiciyse, ona ilk bakarsınız. Elemeyecek kriterlere harcanan saatler, bakılamayan şirketler demektir.

Tezin bir de ölçek tarafı var. Pazarın büyüklüğünü ulaşılabilir toplam pazar üzerinden konuşurken sunumdaki rakamı değil, o rakamın nasıl hesaplandığını sorun. Yukarıdan aşağıya yapılan hesaplar neredeyse her sunumda büyük çıkar.

Tezi yılda bir gözden geçirin

Tez sabit değildir, ama her anlaşmada değişen bir metin de tez değildir. Yılda bir kez oturup üç şeye bakın: hangi kriterleriniz kararlarınızı gerçekten belirledi, hangileri hiç işlemedi ve hangi elenme sebebini eklemek zorunda kaldınız.

Bunun için kararların kaydı gerekir. Yatırım yaptığınız her şirket için, o gün neden evet dediğinizi birkaç cümleyle yazın; hayır dedikleriniz için de aynısını yapın. İki yıl sonra bu notlar, hafızanızın verdiği cevaptan çok farklı bir tablo gösteriyor. Tez ancak bu tabloya bakarak güncellenebilir.