Çalışan ve yüklenici sözleşmeleri

Ekibi değerlendirirken sorulan ilk soru yetkinliktir: kurucular ne yapmış, kim kimi tamamlıyor. Hukuki incelemede aynı insanlara ikinci bir soruyla bakılır. Bu kişiler şirkete hangi sözleşmeyle bağlı, karşılığında ne vaat edildi ve ürettikleri kime ait.

Erken aşamada bu üç sorunun cevabı çoğu zaman eksiktir. Sebep kötü niyet değil, sıralama: ürün yetişsin diye sözleşmeler ertelenir, ertelenen şey de ilk kez ya sizin incelemenizde ya bir sonraki turda ortaya çıkar.

Başlık değil, işin yapılış biçimi belirler

Bir kişinin çalışan mı yoksa bağımsız yüklenici mi olduğu, imzalanan kâğıdın adına göre değil ilişkinin niteliğine göre belirlenir. Kişi şirketin belirlediği saatlerde, şirketin talimatıyla, şirketin araçlarıyla çalışıyorsa ve fiilen tek müşterisi o şirketse, sözleşmenin üstünde “danışmanlık” yazması ilişkinin iş ilişkisi sayılmasını engellemez.

Bunun yatırımcı tarafındaki karşılığı geçmişe dönük bir yükümlülüktür: bildirilmemiş sigorta primleri, kıdem ve ihbar kalemleri. Bu tutarlar şirketin bilançosunda durmaz. Ortaya çıktıklarında ise sizin koyduğunuz sermayeden ödenirler.

İncelemede bakılacak yer basittir: bordrodaki kişi sayısı ile şirketin ekip diye saydığı kişi sayısı. Arada fark varsa, aradaki kişilerin sözleşmelerini tek tek isteyin. Yurt dışından uzaktan çalışan biri varsa hangi ülkenin hukukuna göre çalıştığını da sorun; bu, sonradan düzeltilmesi en pahalı kalemdir.

Her sözleşmede aranacak dört madde

Fikri hak devri. Üretilen işin hakkının şirkete geçtiği açıkça yazılmış olmalı. Ödeme yapılmış olması devir anlamına gelmez; fikri mülkiyetin nasıl inceleneceğini ayrı bir rehberde yazdım. Burada eksik olan tek bir imza, oradaki bütün soruların cevabını değiştirir.

Gizlilik. Müşteri listesi, fiyatlandırma ve veri kaynakları erken aşamada şirketin en değerli varlığı olabilir ve bunların çoğu tescille korunmaz. Ayrılan bir kişinin neyi taşıyabileceğini belirleyen tek belge budur.

Rekabet yasağı ve ayartmama. Rekabet yasağı süresi, coğrafyası ve konusu bakımından sınırlı olmak zorundadır; her yeri ve her işi kapsayacak biçimde yazılmış süresiz bir madde uygulamada zayıftır. Asıl işlevi anahtar kişiler içindir, ekibin tamamı için değil.

Fesih ve sonrası. Anahtar bir kişi ayrıldığında ne olduğu yazılı mı: devam eden projeler, erişim yetkileri, elindeki kod ve hesaplar. Bunu sözleşme imzalanırken düşünmeyen bir şirket, ayrılık gerçekleştiğinde de düşünmez.

Sözle verilmiş paylar sermaye tablosunda görünmez

Erken aşamada en sık rastlanan boşluk sözleşmelerin kötü yazılmış olması değil, hiç yazılmamış olmasıdır. Kurucunun ilk çalışana ya da bir danışmana verdiği “pay da vereceğim” sözü, hiçbir belgeye bağlanmadan yıllarca durur. Sermaye tablosunda görünmez, ama bir çıkış konuşulduğunda ortaya çıkar.

İstenecek şey kısadır: verilmiş bütün pay ve opsiyon taahhütlerinin listesi ve her birinin dayandığı belge. Opsiyon havuzu, hayalet hisse, danışmanlık payları ve emeğin sermaye değeri karşılığı verilen paylar bu listede ayrı ayrı durmalı.

Bu boşluğun bedeli sizin turunuzda değil, sonrakinde ödenir. Şirket büyüdükçe vaadin sahibi de hatırlar; o noktada tartışma artık birkaç yüz binlik bir pay üzerinedir ve çözümü çoğu zaman mevcut ortakların seyrelmesidir. Sizin oranınız da o seyrelmenin içindedir.

Hakediş, payı gerçek yapan şeydir

Hak kazanma takvimi çalışan tarafında da kurucu tarafında da aynı işi görür: payı bugünün vaadi olmaktan çıkarıp zamana yayar. Kurucu hakedişi olmayan bir şirkette kurucu ortaklardan biri altı ay sonra ayrılırsa, payının tamamıyla ayrılır ve geriye kalanlar hem işi hem seyrelmeyi üstlenir. Aynı mantık geri alım hükmü için de geçerli.

Bunun karşı tarafını Udemy’de gördüm. Beşinci mühendistim; Mart 2014’te hisse başına 0,02 dolardan 1.000 dolarlık aldım ve yedi yıl tuttum. O pozisyondan 1 milyon dolar kazandım. Bir çalışanın payını değerli yapan şey vaadin büyüklüğü değil, hangi belgeye dayandığının ve ne zaman kullanılabileceğinin belli olmasıdır.

Küçük ekipte bir kişi, bir bölüm demektir

Drawium’da üç geliştirici işe alıp yönettim. Kivi Video’da en kalabalık anımızda sekiz kişiydik. Bu ölçekte tek bir kişinin ayrılması, ürünün bir bölümünün sahipsiz kalması anlamına gelir.

Bu yüzden sözleşme incelemesi bir uyum kontrolünden ibaret değildir. Kimin gitmesi hâlinde neyin duracağını çıkarın, sonra o kişilerin sözleşmelerine bakın. Dosyanın hazır gelmesi, içindeki maddelerden daha çok şey söyler: kayıt tutmayı işin bir parçası sayan bir ekip, parayı da aynı disiplinle yönetir.