Durum tespitinin aşamaları: ucuzdan pahalıya

İnceleme tek parça bir iş değil. Birbirini izleyen altı filtreden oluşur ve sıralamayı tek bir ilke belirler: en ucuz filtre en önde durur.

Bunun sebebi basit. Baktığınız şirketlerin büyük bölümünü eleyeceksiniz. Eleme işi hangi aşamada olursa, o aşamaya kadar harcadığınız zamanı ve parayı kaybedersiniz. Pahalı adımları öne alan bir süreç, aynı sayıda yatırım için kat kat fazla iş yükü üretir.

1. Masa başı tarama

Şirketten hiçbir şey istemeden yapılabilecek her şey bu aşamada. Ürünün kendisi varsa kullanmak, internet sitesini okumak, kurucuların geçmişine bakmak, ticaret sicili kayıtlarını kontrol etmek, rakipleri listelemek, sektörle ilgili bağımsız kaynakları taramak.

Maliyeti yalnızca zamanınız ve karşı tarafın bundan haberi bile olmaz. Bu aşamada elenen şirket, size hiçbir şeye mal olmadan elenmiş olur. Kitle fonlamasında incelemenin önemli bir bölümü de zaten burada geçer.

2. Belge talebi ve okuma

Şirket ilgi gösterdiğinizi anladıktan sonra belgeler istenir: finansal tablolar, güncel pay tablosu, ana sözleşme, önceki turların belgeleri, önemli müşteri ve tedarikçi sözleşmeleri.

Bu aşamada iki şeye birden bakarsınız. Belgelerin içeriği bir tarafta, belgelerin ne kadar sürede ve ne düzende geldiği diğer tarafta. İkincisi şirketin işletme kalitesi hakkında, birincisi kadar bilgi verir.

3. Görüşmeler

Belgeler okunduktan sonra kurucularla yapılan görüşme, sunum toplantısından farklıdır. Artık genel bir anlatım dinlemiyorsunuz; belgelerde gördüğünüz belirli sayıların ve maddelerin nereden geldiğini soruyorsunuz.

Bu aşamada ekiple ilgili gözleminiz de oluşur. İki kurucu aynı soruya farklı cevap veriyorsa, mesele cevaplardan hangisinin doğru olduğu değil; ikisinin farklı iki şirket anlatıyor olması.

Aynı aşamada müşterilerle ve varsa eski çalışanlarla konuşulur. Şirketin dışından gelen tek bir cümle, şirketin verdiği on sayfadan daha çok şey söyleyebilir.

4. Uzman incelemesi

Teknik ve hukuki inceleme burada başlar. Kodun ve altyapının durumu, fikri mülkiyetin gerçekten şirkete devredilip devredilmediği, sözleşmelerin taşıdığı yükümlülükler, sektöre özgü izinler ve kişisel veri tarafı.

Bu aşama para harcatan ilk aşamadır; avukat ve gerektiğinde mali müşavir devreye girer. Tam da bu yüzden dördüncü sırada duruyor. Bileti küçük olan bir yatırımda bu aşamayı yapmamak makul bir karar olabilir, ama o zaman kararınızın kapsamadığı bir alan olduğunu bilerek ilerlemeniz gerekir.

5. Risk haritası

Önceki dört aşamada bulunan her şey tek bir sayfada toplanır. Riskler kategorilere ayrılır, her biri için gerçekleşme ihtimali ve etkisi yazılır.

Amaç bir puan üretmek değil, iki listeyi ayırmak: şirketi bitirebilecek riskler ve bitiremeyecek riskler. Birinci listede duran her madde ya bir cevap alır ya da yatırımı bitirir. Azaltılabilecek riskler ise bir sonraki aşamanın girdisi olur.

6. Değerleme ve yapı

İnceleme bittiğinde elinizde şirketin ne olduğuna dair bir görüş vardır; bu görüş ön-para değerlemesi hakkında konuşmanızı sağlar.

Bulunan riskler burada yapıya dönüşür. Para tek seferde değil kademeli gönderilebilir, bir hak sözleşmeye eklenebilir, bir eksiğin kapanışa kadar giderilmesi şart koşulabilir. Kitle fonlamasında bu aşama yoktur; şartlar sabittir ve elinizdeki tek hamle girmek ya da geçmektir.

Aşamalar arasında durma noktaları

Her aşamanın sonunda tek bir karar verilir: devam mı, bırakma mı. Bu kararı açıkça vermezseniz süreç kendiliğinden devam eder ve farkına varmadan sözleşme masasına oturmuş olursunuz.

Durma noktalarını önceden belirlemenin pratik bir yolu var. Her aşamaya başlarken, o aşamada görürseniz duracağınız şeyi yazın. Pay tablosunda beklenen yapı yoksa durun, müşteri referansları tutmuyorsa durun, kurucular aynı soruya farklı cevap veriyorsa durun.

Bırakma kararını kurucuya bildirmek de sürecin parçası. Sebebini kısaca söylemek size hiçbir şeye mal olmaz, karşı tarafa gerçek bir fayda sağlar ve sektörde nasıl bilindiğinizi belirler. Kurucular birbirini tanır; bir yatırımcı hakkında bilinen ilk şey, hayır derken nasıl davrandığıdır.

Sıra bozulduğunda ne oluyor

En sık yapılan hata, avukatı ilk gün devreye sokmak ya da tersine, ürünü hiç kullanmadan sözleşme okumaya başlamak.

Birincisi pahalıdır: masa başı taramada elenecek bir şirket için fatura ödersiniz. İkincisi tehlikelidir: kusursuz bir sözleşme, kimsenin istemediği bir ürünü kurtarmaz.

Aşamaların sırası, incelemenin şirketi tanıma sırasıyla aynı. Önce ne yaptığı, sonra ne iddia ettiği, sonra iddianın kanıtı, en sonunda o kanıtın hukuki karşılığı.