Risksiz getiri diye bir şey yoktur

Yatırımda ölçülecek iki şey vardır: risk ve getiri potansiyeli. İkisi ayrı ayrı okunmaz. Bir yatırımı değerlendirmek, “bu kadar risk karşılığında ne kadar getiri potansiyeli var” sorusunu cevaplayabilmektir. O soruyu cevaplayamıyorsanız yatırım yapmıyorsunuz.

Bunun ilk pratik sonucu şu: risk aldırmadan getiri vaat eden her yapıdan uzak durun. Risksiz getiri diye bir şey yok. Dünyada en güvenilir görülen araç olan devlet borçlanma senetlerinin bile riski vardır; orada risk küçüktür, sıfır değildir.

Vaat edilen fazla getiri, anlatılmamış riskin fiyatıdır

Bir yerde güvenli kabul edilen getirinin belirgin biçimde üzerinde, üstelik sabit bir getiri vaat ediliyorsa, aradaki farkın bir karşılığı vardır. Karşılık genellikle iki yerden birinde durur: ya risk size anlatılmamıştır, ya da karşı taraf sizin göremediğiniz bir bahsi oynuyordur.

Kriptoda bir coin üzerinden yüksek ve sabit “faiz” veren yapılar bunun en açık örneği. Size coin cinsinden ödeme yapan taraf, aynı anda o coinin değer kaybedeceğine oynuyor olabilir. Yıl sonunda elinize geçen adet yatırdığınızdan fazladır; o adedin karşılığı, bugün yatırdığınızın karşılığından az olabilir. Adet artarken birim değer düşerse sonuç getiri değil, kayıptır. Vaadin hangi para biriminden verildiğini sormak, oranı sormaktan önce gelir.

Risk, aşağı yönlü hareket potansiyelidir

Riskin çalışan tanımı şu: koyduğunuzdan ne kadar azını geri alacağınız ve bunun hangi olasılıkla gerçekleşeceği. İki bileşen var, büyüklük ve olasılık. Tek başına birine bakmak yanıltır — küçük olasılıklı tam kayıp ile yüksek olasılıklı küçük kayıp aynı cümlede “riskli” diye geçer ama aynı şey değildir.

Piyasa riski. Tüm piyasanın aşağı yönlü hareket etmesi ihtimali. Şirket seçiminizle ilgisi yoktur; iyi seçtiğiniz şirket de aynı dalgada değer kaybeder.

Faiz oranı riski. Faizler yükseldiğinde paranın bir kısmı piyasadan çekilip faize gider. Hisseler ve sabit getirili borçlanma araçları bundan aynı anda etkilenir.

Durgunluk riski. Ekonomi daralır ve varlık sınıfları birlikte etkilenir. Çeşitlendirmenin en zayıf kaldığı yer burasıdır: aynı anda düşen şeyler birbirini dengelemez.

Politik ve düzenleme riski. İstikrarın bozulduğu ya da kuralın değiştiği her yerde yatırım bundan etkilenir, üstelik şirketin performansından bağımsız olarak. Bunun en somut hâlini, bu metni ilk yazdıktan sonra kendi şirketimde gördüm. Ağustos 2023’te kurduğum Payko Türkiye’de paylı gayrimenkul yatırımı yapıyordu; ilk evi satmaya çok yaklaşmışken Sermaye Piyasası Kurulu projeyi bitirmemizi istedi ve aniden kapattık. Ürün de ekip de yerindeydi; değişen şey kuraldı.

Karşı taraf riski. Paranızın ya da payınızın durduğu kurum da bir risktir. Bankanın, aracı kurumun ya da platformun kendisi batarsa, yatırım kararınızın doğru olması sizi kurtarmaz. Bu riski çoğu yatırımcı hiç fiyatlamaz, çünkü kurumu yatırımın bir parçası olarak görmez.

Şirketin kendi riski. Tekil yatırımınız kötü yönetildiği için, yeni bir tur alamadığı için, teknolojisini kuramadığı için, girdiği pazar küçük çıktığı için ya da pazarda büyük bir rakiple karşılaştığı için değer kaybedebilir veya tamamen batabilir.

Şirketi öldüren şey çoğu zaman kuruluş gününde masada yoktur

Son maddeyi üç kez en yakın mesafeden gördüm, çünkü üçünün de kurucusuydum.

Ekim 2011’de kurduğum Drawium, koda dokunmadan web sitesine rehberli tur eklemeyi sağlıyordu. 1.500 başvuru arasından E-tohum 15’e seçildik, 1.500 web sitesi sahibine ulaştık. İlgileniyormuş gibi davranan bir Avrupalı yatırımcı, ürün vizyonumuzu not aldıktan sonra bir ay önce rakibimiz WalkMe’ye yatırım yaptığını söyledi. WalkMe 15 milyon dolar daha topladı.

Şubat 2015’te kurduğum Standout’u öldüren ana sebeplerden biri, Gilt’in kurucu ortağı ve CEO’su Alexis Maybank’in aynı fikirle Project September’ı çıkarmasıydı. Haziran 2021’de kurduğum Kivi Video kapandığında sebep ürün değil kültürdü: yurt dışındaki muadilleri başarılıyken, Türkiye’de insanlar kamera karşısına geçip kendini kaydedip kitlelere göndermek istemedi.

Üçünde de kapanma sebebi, kuruluş günü masada duran bilgiyle görülebilecek bir şey değildi. Bir yatırımcı olarak sizin gördüğünüz bilgi, kurucunun gördüğünden her zaman daha azdır.

Melek yatırımda kaybın iki hâli var

Riski sonucu açısından ikiye ayırmak mümkün: yatırımın değer kaybetmesi ve yatırımın tamamen kaybedilmesi. Halka açık piyasalarda birincisi olağan, ikincisi istisnadır. Erken aşamada bu sıra tersine döner. Tam kayıp gerçek bir olasılıktır ve sık gerçekleşir; portföyünüzdeki pozisyonların büyük kısmı size hiçbir şey döndürmez.

Melek yatırımcılığı yüksek riskli ve yüksek getirili diye tarif etmek doğru ama eksik. Doğru tarif şu: getiri, ortalamaya değil, az sayıda pozisyona bağlıdır ve hangilerinin o pozisyon olacağını çeki yazarken bilmezsiniz. Kendi portföyümü taşıyan pozisyon şu oldu: Mart 2014’te Udemy hisselerini hisse başına 0,02 dolardan, 1.000 dolarlık aldım, yedi yıl tuttum ve bu pozisyondan 1 milyon dolar kazandım. Aynı portföyde hiçbir şey döndürmeyen yatırımların sayısı çok daha fazla.

Riski küçülten şey tahmin değil, yapı

Riski, hangi şirketin batacağını daha iyi tahmin ederek yönetemezsiniz. Yapıyla yönetirsiniz ve yapı üç karardan ibarettir.

Tutar. Yazacağınız çek, tamamı sıfırlandığında ertesi gün hayatınızda hiçbir şeyi değiştirmeyecek büyüklükte olmalı. Bu bir alçakgönüllülük ölçüsü değil, kararı verilebilir kılan şey. Benim ilk kalemim 1.000 dolardı.

Sayı. Tek bir çek, dağılımdan tek bir çekiliştir. Bugüne kadar 100’den fazla girişime yatırım yaptım ve bunun tek açıklaması her birinin küçük olması. Portföy çeşitlendirmesi burada bir tercih değil, işin çalışma biçimi; aritmetiğini ayrı bir rehberde anlattım.

Süre. Yatırım ufkunuzu ilk çeki yazmadan önce belirleyin. Sonradan belirlenen ufuk, en kötü anda belirlenir; erken satmak zorunda kalmak bu varlık sınıfındaki en pahalı hatadır.

Buna iki alışkanlık eklerim. Birincisi, sürekli takip gerektirmeyen ve büyüklüğü sizi rahatsız etmeyen yatırımlarla başlayıp alanı zamanla genişletmek — risk toleransı okuyarak değil, değerin aşağı yukarı hareket ettiğini görerek oluşur. İkincisi, kararı yazmadan önce konudan anlayan biriyle konuşmak. İkisi de riski sıfırlamaz; riski azaltan her şey gibi, yalnızca kaybın büyüklüğünü ve sıklığını değiştirir.