Yatırımcının zihinsel alışkanlıkları

Melek yatırımcılık üzerine yazılanların çoğu zihniyeti “iyimserlikle gerçekçiliği dengelemek” diye tarif eder. Bu cümle hiçbir kararı değiştirmez, çünkü ne zaman iyimser ne zaman gerçekçi olunacağını söylemez. Kararın kalitesini gerçekten değiştiren şey, birkaç somut alışkanlıktır.

Tahmini karardan önce yazmak

Bir şirkete girerken aklınızdaki gerekçe, girdikten sonra hatırladığınız gerekçeden farklıdır. Aradaki fark, kendinizi değerlendirmenizi imkânsız hâle getirir. Bunun tek çaresi, yatırımdan önce bir cümlelik bir yatırım tezi yazmak ve o cümlenin yanlışlanacağı koşulu da yazmaktır.

Bu alışkanlığı yatırımcı olarak değil mühendis olarak edindim. 2011 yazında Facebook’ta Reklam Optimizasyonu ekibinde staj yaparken, tıklama oranı tahmin modelini iyileştirmeye çalışıyordum. Kullanıcının arkadaş sayısının tahmini belirgin biçimde iyileştirdiğini fark ettim ve buradan sosyal özellik çıkarımı üzerine bir çalışma yürüttüm; bulduğum 11 yeni özellik eski modele göre ciddi iyileşme sağladı. Değerli olan kısım sonucun iyi çıkması değildi. Değerli olan, ölçmeden önce hangi özelliğin işe yarayacağına dair açık bir iddia kurulmuş olmasıydı. İddia olmasaydı, sonuç ne çıkarsa çıksın “beklediğim gibi” derdim.

Yatırımda aynısı geçerli. “Bu ekip iyi” bir tez değildir. “Bu ekip, on iki ay içinde ödeme yapan elli müşteriye ulaşırsa dağıtım problemini çözmüş olur” bir tezdir, çünkü yanlış çıkabilir.

Yanılmayı ucuza almak

Erken aşamada yanılacaksınız. Soru yanılıp yanılmayacağınız değil, yanılmanın size kaça mal olacağıdır.

Kivi Video’yu Haziran 2021’de kurdum, Mart 2022’de kapattım. Şirketler için beyaz etiketli bir video platformuydu. Sunucuyu, önbellekleme sistemini, kodlama sistemini ve sitenin neredeyse tamamını tek başıma yazdım. LinkedIn üzerinden yaklaşık 3.000 kişiye ulaştık. Tek bir satış yaptık, o da tek bir aylığına. Kapanma sebebi kültüreldi: yurt dışındaki muadilleri çok başarılıyken Türkiye’de insanlar kamera karşısına geçip kendini kaydedip kitlelere göndermek istemiyordu.

Dokuz ayda öğrendiğim şey, doğru soru sorulsaydı bir haftada öğrenilebilirdi. Ürünü yazmadan önce elli satış temsilcisine “geçen ay kaç video kaydettiniz” diye sormak yeterdi. Yatırımcı olarak bugün baktığım şey de bu: kurucunun elindeki en pahalı varsayım hangisi, ve onu sınamak için neden ürünü bitirmeyi bekliyor.

Süreyi baştan kabul etmek

Udemy pozisyonunu yedi yıl tuttum. Erken aşama yatırımının doğal süresi budur ve bu süre bir sabır meselesi değil, bir planlama meselesidir. Yedi yıl boyunca o paraya ihtiyaç duymayacağınızı baştan bilmiyorsanız, üçüncü yılda kötü bir fiyattan çıkarsınız.

Süreyi kabul etmenin ikinci sonucu daha az konuşulur: aradaki yıllarda yapabileceğiniz şey azdır. Portföy şirketine haftada bir mesaj atmak sonucu değiştirmez. Değiştiren şey, kurucunun size ihtiyaç duyduğu üç dört anda ulaşılabilir olmanızdır.

Elediklerinizi de kaydetmek

Yatırımcıların çoğu yaptığı yatırımların kaydını tutar, elediklerinin kaydını tutmaz. Oysa öğrenmenin büyük kısmı orada. Elediğiniz şirketin iki yıl sonra ne olduğuna bakmak, eleme ölçütünüzün çalışıp çalışmadığını gösteren tek veridir.

Bunun için karmaşık bir sistem gerekmiyor: şirketin adı, eleme tarihi, eleme sebebi tek cümle. Yılda bir kez listeye dönüp bakın. Aynı sebeple elediğiniz şirketlerin sistematik olarak başarılı olduğunu görüyorsanız, sebep yanlıştır.

Reddetmenin de bir maliyeti var

Erken aşamada iki tür hata yaparsınız: kötü şirkete girmek ve iyi şirketi reddetmek. Birincisi acıtır, ikincisi görünmez. Bu asimetri yüzünden zamanla hep daha temkinli olma eğilimi doğar, ve temkinli portföy uçtaki sonucu yakalayamaz.

Bunu dengelemenin yolu, reddetme sebebini de tez gibi yazmaktır. “Pazar küçük” diye elediğiniz şirket üç yıl sonra büyük bir pazarda çalışıyorsa, hatanız o şirkette değil pazar okumanızdaydı. Kayıt tutmuyorsanız bu dersi hiç almazsınız.

Öğrenmenin somut hâli

“Sürekli öğrenme” tavsiyesi genelde konferans katılımına indirgenir. Benim gördüğüm kadarıyla işe yarayan biçimi, tanımadığınız bir alanda elinizi kirletmektir. Kasım 2024 ile Ocak 2025 arasında Dubai’deki bir ekip için JavaScript ile yazılmış 35.000 satırlık bir sistemi Rust’a çevirdim; sonuç 60 kat daha bellek verimli oldu. O iki ayda, bir kripto işlem sisteminin maliyet yapısı hakkında, bu alandaki on sunumdan daha fazlasını öğrendim.

Bir alanı anlamadan o alandaki şirketleri değerlendiremezsiniz. Anlamanın en kısa yolu, o alanda bir şey yapmaktır. Kod yazmıyorsanız da geçerli: ürünü kullanın, müşterisiyle konuşun, rakibinin fiyat sayfasını okuyun. Bunların hiçbiri uzmanlık gerektirmiyor, yalnızca birkaç saat gerektiriyor.

Bu alışkanlıkların ortak noktası şudur: hiçbiri karakterle ilgili değil, hepsi kayıtla ilgili. Yazılmayan tez unutulur, kaydedilmeyen eleme öğretmez, sınanmayan varsayım ucuzlamaz. Zihniyet dediğimiz şey pratikte bir defterdir.