Riskin beş ayrı adı var

Bir sunumdan çıkıp “bana riskli geldi” demek, aslında hiçbir şey söylememektir. Melek yatırımda risk tek bir şey değil; birbirinden bağımsız en az beş sorunun aynı kelimeyle anılmasıdır. Ayırmadan hiçbirini azaltamazsınız, çünkü her birinin karşılığı ayrı — bazılarının ise hiç yok.

Pazar riski incelemede görünmez

Haziran 2021’de kurduğum Kivi Video, şirketler için beyaz etiketli video barındırma ve takip platformuydu. Video sunucusunu, önbellekleme sistemini ve kodlama sistemini kendim yazdım. Ürün çalışıyordu. LinkedIn üzerinden yaklaşık 3.000 kişiye ulaştık ve tek bir satış yaptık, tek bir aylığına.

Sebep teknik değildi: yurt dışındaki muadilleri başarılıyken Türkiye’de insanlar kamera karşısına geçip kendini kaydedip kitlelere göndermek istemiyordu. Bir yatırımcı o dönemde şirketin kodunu, ekibini ve finansallarını incelese hiçbirinde sorun bulamazdı. Pazar riskinin özelliği budur: belgelerde iz bırakmaz. Tek panzehiri, talebin var olduğuna dair ürün öncesi kanıt aramaktır — insanların o işi bugün başka bir yolla, zahmete katlanarak yapıyor olması gibi.

Rekabet riskinde asıl soru fikri kimin gördüğü değil

Ekim 2011’de kurduğum Drawium, koda dokunmadan bir web sitesine rehberli tur ekleten bir araçtı. 1.500 site sahibine ulaştık; Sahibinden.com, Doğan Online, Türk Ekonomi Bankası ve Yemeksepeti kullanmayı planlıyordu. İlgileniyormuş gibi davranan bir Avrupalı yatırımcı, ürün vizyonumuzu not aldıktan sonra bir ay önce rakibimiz WalkMe’ye yatırım yaptığını söyledi. WalkMe 15 milyon dolar daha topladı ve San Francisco’ya, sonradan çalışacağım Udemy ofisinin iki blok ötesine taşındı.

Aynı şey Standout’ta tekrarlandı: Gilt’in kurucu ortağı ve CEO’su Alexis Maybank aynı fikirle Project September’ı çıkardı ve bu, şirketin ölmesinin ana sebeplerinden biri oldu. Yatırımcı olarak sorulacak soru “bu fikri başkası yapabilir mi” değildir — yapabilir. Soru şudur: rakip aynı ürünü çıkarırsa bu şirketin elinde ne kalır. Rekabetçi hendek tam olarak bu sorunun cevabıdır ve çoğu erken aşama şirkette cevap yoktur.

Finansal risk, sonraki turu kimin yazacağı sorusudur

Erken aşamada finansal inceleme birkaç sayıya iner: yakma oranı, elde kalan ay sayısı ve bu sürenin sonunda hangi eşiğe varılmış olacağı. Sayılar tek başına anlamlı değil; anlamlı olan, o eşiğe varıldığında sonraki turu yazacak birinin var olup olmadığıdır.

Bu, coğrafyaya bağlı bir sorudur. Drawium zamanında Türkiye’de e-ticaret dışına yatırım yapan neredeyse kimse yoktu. Şirketin bir sonraki turu bulup bulamaması ürünün kalitesinden çok bulunduğu yere bağlıydı. Portföyünüze aldığınız bir şirketin sermaye zincirinin nerede kopacağını baştan düşünün.

Düzenleme riski Türkiye’de ayrı bir satır ister

Ağustos 2023’te kurduğum Payko’da paylı gayrimenkul yatırımı yapıyorduk. İlk evi satmaya çok yaklaşmışken Sermaye Piyasası Kurulu projeyi bitirmemizi istedi; aniden kapattık. Ürün de ekip de yerindeydi.

Finansal teknoloji, gayrimenkul, sağlık ve kripto tarafında bir şirkete bakarken sorulacak soru, faaliyetin bugün yasal olup olmadığı değil, hangi kurumun yetki alanına girdiğidir. Cevabı kurucunun bildiğinden emin olun; bir lisans ya da izin gerekiyorsa süreç genellikle şirketin pistinden uzundur.

Ekip ve uygulama riski en az ölçülebilenidir

Beşinci risk, sayıya en zor dökülenidir. Ekibin işi yapıp yapamayacağı ve planın uygulanıp uygulanamayacağı ancak zaman geçtikçe görünür. Burada yapabileceğiniz şey tahmin değil, kayıt tutmaktır: kurucunun altı ay önce size söylediği şeyi bugün yapmış olup olmadığına bakın. Bir kurucu hakkında elinizdeki en iyi veri, kendi verdiği sözlerin tutulma oranıdır.

Çekten önce ve sonra fiilen yapılabilecekler

Özenli inceleme risklerin sonucunu değiştirmez, bilgi açığını kapatır. Yatırım kötü gidecekse inceleme onu kurtarmaz; yaptığı şey, kötü gitme ihtimalini bilerek girmenizi sağlamaktır. Bunun yanında iki araç daha var: sektörü sizden iyi tanıyan biriyle eş yatırım yapmak ve parayı ölçülebilir kilometre taşlarına bağlı dilimlere bölmek. İkisi de riski yok etmez, size karar noktası kazandırır.

Çekten sonra elinizde kalan tek gerçek araç düzenli yatırımcı güncellemeleridir. Güncellemenin kesilmesi, çoğu zaman kötü haberin kendisinden önce gelir. Bir de kaybı kabul etmek var: nakit yakmayı bırakmış ama hiçbir yere de gitmeyen bir zombi şirket için ayırdığınız zaman, o paradan daha değerlidir.

Azaltılamayan risk dağıtılır

Yukarıdakilerin hiçbiri bir şirketin başarısız olma ihtimalini kabul edilebilir bir yere indirmez. İndiren tek şey çeşitlendirmedir; nasıl işlediğini çeşitlendirme rehberinde yazdım. Risk analizinin işi kaybı önlemek değil, hangi kaybın hangi sebepten geleceğini önceden bilmek ve aynı sebebi portföyde tekrarlamamaktır.