Para koymadan durum tespiti pratiği yapmak

Durum tespiti okunarak öğrenilmiyor. Kontrol listesini ezberleyebilirsiniz ama hangi cevabın yetersiz olduğunu ancak birkaç kez sorduktan sonra anlıyorsunuz. Bu beceriyi ilk gerçek yatırımınızın üstünde öğrenmek pahalı bir yol; öncesinde üç dört deneme yapmak neredeyse karşılıksız.

Malzeme açıkta duruyor

Paya dayalı kitle fonlaması platformlarındaki kampanya sayfaları bu iş için uygun. Şirketin ne yaptığı, ekibi, hedeflediği tutar, sunduğu şartlar ve paylaştığı belgeler herkese açık; üstelik kampanya kapanınca sonucu da görünüyor. Türkiye’deki kampanyalar SPK’nın belirlediği rejim içinde yürüyor, ama hangi belgenin yayımlandığı platformdan platforma ve kampanyadan kampanyaya değişebiliyor. Deneme çalışması için bunun da bir faydası var: eksik bilgiyle karar vermeyi öğreniyorsunuz, ki gerçek şartlar da böyle.

Kapanmış şirketlerin arşivlenmiş sayfaları, yatırımcı sunumları ve kurucu röportajları da işe yarıyor. Sonucu bildiğiniz bir şirket üzerinde çalışmanın faydası şu: bulgularınızı gerçekle karşılaştırabiliyorsunuz.

Ben bunu kendi kanalımda birkaç kez yaptım. 15 Nisan 2023’te Uber’in 2008 tarihli ilk yatırımcı sunumunu inceledim; 23 Nisan 2023’te Republic.com üzerindeki üç girişimi tek tek ele aldım. Sunumu kaydederek incelemenin yan faydası, kendi gerekçelerinizi aylar sonra dinleyebilmek oluyor. Hafıza yazılı bir notu bile sonradan yeniden yorumluyor; kaydedilmiş bir cümleyi yeniden yorumlamak daha zor.

Çalışmanın altı adımı

Şirketi seçtikten sonra izlenecek sıra şu. Sıralamanın kendisi önemli: sondan başlayan bir çalışma, aradığı cevabı bulur.

1. Tezi tek cümlede yazın. Bu şirketin kazanması için dünyada neyin doğru çıkması gerekiyor. Bu cümle bütün çalışmanın çıpası olacak.
2. Kontrol listesini çıkarın. Ekip, pazar, ürün, finans, hukuk ve düzenleme. Her başlık altında en fazla beş soru; fazlası çalışmayı bitirmenizi engeller.
3. Yalnızca açık kaynakla cevaplayın. Şirketin kendi metinleri, ticari sicil kayıtları, rakiplerin fiyat sayfaları, işe alım ilanları, uygulama mağazası yorumları. İşe alım ilanları erken aşamada en az kullanılan kaynaktır ve şirketin gerçek önceliklerini gösterir.
4. Cevaplanamayanları ayrı bir listeye alın. Gerçek bir görüşmede kurucuya soracağınız sorular tam olarak bunlardır. Bu liste, çalışmanın en değerli çıktısı.
5. Riskleri yazın ve sıralayın. Hangisi gerçekleşirse yatırım sıfırlanır, hangisi sadece geciktirir.
6. Karar verin. Yatırım, pas ya da ek bilgi. Kararı yazmadan bitirilen çalışma pratik değil, okuma olur.

Çalışmayı bir güne sığdırın. Erken aşamada durum tespiti haftalar sürerse kararın kendisi gecikiyor ve şirket başka bir yatırımcıyla turu kapatıyor. Deneme çalışmalarında da aynı sınırı koyun; sınırsız zamanla yapılan bir alıştırma, gerçek işin şartlarını taşımaz.

Kararınızı mühürleyin

Deneme çalışmasının asıl değeri, bugün verdiğiniz kararla on iki ay sonraki gerçeğin karşılaştırılmasında. Bunun işe yaraması için kararı ve gerekçesini tarih atarak yazmanız gerekiyor.

Gerekçe olmadan yazılan karar bir işe yaramaz, çünkü sonucu öğrendikten sonra zihin gerekçeyi kendiliğinden değiştirir. Kapanan üç şirketimin sebeplerini bugün gayet net anlatabiliyorum; o netliğin ne kadarının sonradan kurulduğunu bilmenin bir yolu yok.

Kaydı açarken bakılacak şey kararın doğru çıkıp çıkmadığı değil. Erken aşamada yanlış kararların çoğu makul gerekçelerle veriliyor ve doğru kararların bir kısmı şans eseri doğru çıkıyor. Bakılacak şey gerekçenin kalitesi: sorduğunuz sorular şirketi gerçekten ayırt ediyor muydu, yoksa her şirkete sorulabilecek sorular mıydı.

Ekiple çalışmak sonucu değiştirir

Aynı şirketi üç kişi ayrı ayrı inceleyip sonra bir araya gelirse, ortaya tek başına çalışmanın çıkaramayacağı sorular çıkıyor. Sırayı bozmayın: önce ayrı ayrı, sonra birlikte. Tersini yaparsanız ilk konuşanın görüşü diğerlerinin çalışmasını belirler.

Farklı geçmişlere sahip kişilerle çalışmak da fark yaratıyor. Mühendis ölçeklenmeyi sorar, finansçı nakit ömrünü, hukukçu sözleşmeleri. Tek başına çalışan bir yatırımcı, kendi alanının sorularını sorup diğerlerini atlamaya eğilimli.

En sık yapılan hata

Bulguları toplayıp karar vermemek. Deneme çalışmalarının çoğu, düzgün hazırlanmış bir bilgi yığınıyla bitiyor ve o yığın hiçbir soruyu cevaplamıyor.

Bunun sebebi genellikle karar vermenin rahatsız edici olması. Bilgi toplamaya devam etmek, kararı ertelemenin en saygın biçimi; gerçek yatırım süreçlerinde de aynı şey oluyor ve orada maliyeti kaçırılan turlar oluyor.

Durum tespiti bilgi toplama işi değil, karar verme işidir. Her çalışmayı tek kelimeyle bitirin ve o kelimeyi tarihiyle birlikte bir yere yazın. Yirmi çalışmadan sonra elinizde kendi yatırım tezinizin ilk hali olacak.