Durum tespiti atlandığında ne kaybediliyor

Payko’da bir gayrimenkulü 30 saniyenin altında fiyatlayan bir sistem kurduk, Türkiye’deki 75.000 mahalleyi yatırım gözüyle analiz eden bir yapay zeka yazdık. İlk evi satmaya çok yaklaşmışken Sermaye Piyasası Kurulu projeyi bitirmemizi istedi. Şirketi aniden kapattık.

Bu, teknoloji riski değildi. Ürün çalışıyordu. Düzenleyici riskti ve düzenleyici risk, bir yatırımcının inceleme sırasında sorabileceği türden bir sorudur: bu iş model olarak hangi mevzuatın kapsamına giriyor, girmiyorsa neye dayanarak girmiyor.

İnceleme neyi satın alır

Durum tespiti şirketin başarılı olacağını size söylemez. Söylediği şey daha dar ama daha kullanışlı: bu şirketin bilinebilir riskleri nelerdir ve hangileri bilinemez.

Erken aşamada riskin büyük bölümü ikinci gruptadır; pazarın ne yapacağı hiçbir belgede yazmaz. Ama birinci grup göründüğünden geniştir. Pay tablosunda kimin ne kadarı var, kurucuların hakedişi nasıl kurulmuş, fikri mülkiyet gerçekten şirkete mi devredilmiş, önceki turdan gelen bir yükümlülük var mı, şirket hangi izinlere tabi. Bunların hepsi yatırımdan önce sorulursa öğrenilir, sorulmazsa yıllar sonra öğrenilir.

Yatırımcıya kazandırdığı dört şey

Birincisi risk görünürlüğü. Bulunan her risk, kararı otomatik olarak “hayır” yapmaz; çoğu zaman yapının değişmesini gerektirir. Riski azaltmanın yolu genellikle paranın kademelendirilmesi, bir hakkın sözleşmeye eklenmesi ya da bir sorunun kapanışa şart koşulmasıdır.

İkincisi pazarlık gücü. Şirketin finansal durumunu ve nakit ömrünü bilen biri, ön-para değerlemesi hakkında konuşabilir. Bilmeyen biri yalnızca teklif edilen rakamı kabul edebilir ya da reddedebilir.

Üçüncüsü portföy tutarlılığı. Her şirketi aynı sorulardan geçirdiğinizde şirketler birbiriyle karşılaştırılabilir hâle gelir. Aynı ölçüyle bakılmamış bir liste, portföy değil yığındır.

Dördüncüsü karar hafızası. İnceleme sonunda yazdığınız kısa not, üç yıl sonra o kararı neye dayanarak verdiğinizi söyler. Yöntemi düzeltmenin başka yolu yok; erken aşamada sonuçlar tek tek yatırımlar hakkında çok az şey öğretir.

En çok atlanan üç kalem

Yeni başlayan bir yatırımcının incelemesi genellikle ürüne ve pazara odaklanır, çünkü sunum dosyasının anlattığı şey odur. Atlanan kalemler ise hep aynı üç yerden çıkıyor.

Birincisi pay tablosu. Kurucular arasında dağılımın nasıl olduğu, önceki turlardan gelen yatırımcıların hangi haklara sahip olduğu ve opsiyon havuzunun nereye konduğu, sizin gerçekte ne satın aldığınızı belirler. Yüzde onluk bir pay, üstünde ağır öncelikler duran bir yapıda yüzde on etmez.

İkincisi fikri mülkiyetin kime ait olduğu. Kodu bir sözleşmeli geliştirici yazdıysa ve devir belgesi yoksa, şirketin ürünü hukuken şirkete ait olmayabilir. Bu, ürünü görerek anlaşılabilecek bir şey değil; yalnızca belgeye bakılarak anlaşılır.

Üçüncüsü nakit ömrü. Şirketin elindeki para kaç ay yeter ve o süre içinde neyin olması bekleniyor. Bu iki rakam, bir sonraki turun hangi şartlarda açılacağını ve sizin pozisyonunuzun ne olacağını baştan söyler. Yeterince sermayesi olmayan ama kapanmayan şirketler zombi şirket hâline gelir; ne batarlar ne çıkarlar, para orada kilitli kalır.

Kurucu tarafında ne işe yarıyor

İnceleme sürecine hazır olmak, şirketin kendisine de yarar. Belgeleri bir araya getirmek zorunda kalan bir kurucu, çoğu zaman ilk kez kendi pay tablosuna dikkatle bakar.

Yatırımcı tarafında da bunun karşılığı vardır: soruları hızlı ve eksiksiz cevaplayan bir ekip, işletme kalitesi hakkında ayrı bir sinyal verir. Belgelerin dağınıklığı çoğu zaman şirketin dağınıklığıdır.

Bir uyarı da ters yönden. İnceleme, karşı taraf için bilgi verme sürecidir ve kötüye kullanılabilir. Drawium’u kurduğumuz dönemde ilgileniyormuş gibi davranan bir Avrupalı yatırımcı ürün vizyonumuzu not aldı, sonra bir ay önce rakibimiz WalkMe’ye yatırım yaptığını söyledi. WalkMe sonra 15 milyon dolar daha topladı. Yatırımcı olarak soru sorma hakkınız var; o hakkı nasıl kullandığınız sektörde konuşulur.

Ne kadar inceleme yeter

Cevap biletle ölçülür. Kaybını taşıyabileceğiniz küçük bir kitle fonlaması bileti için haftalarca çalışmak, o zamanı başka bir şirketten çalar. Yılın bütçesinin önemli bir bölümünü tek bir tura koyacaksanız, avukat ve mali müşavir masrafı ucuz kalır.

Ölçüyü şöyle koyabilirsiniz: incelemenin maliyeti, kaybedebileceğiniz tutarın küçük bir yüzdesini geçmemeli; ama sıfır da olmamalı. Sıfır inceleme, kararı şirketin anlatımına devretmek demektir.