Gençken parayı nereye koymalı

İki seçeneğiniz var: parayı şimdi harcamak, ya da daha çoğunu ileride harcayabilmek. Yirmili yaşlarda bu cümle soyut durur, çünkü aradaki farkı yapan şey ayırdığınız tutar değil, o tutarın kaç yıl çalıştığı.

Keyfi öteleme (delayed gratification) burada bir erdem meselesi değil, hesabın girdisi. Ayda 2.000 lira ayırıp yirmi beş yıl devam eden biri, ayda 4.000 lira ayırıp on beş yıl devam edenin üç katından fazlasını biriktiriyor — enflasyonun yılda %20 üzerinde getiri varsayımıyla, aynı hesabın kodu ve çıktısı burada. Aylık tutarı ikiye katlamak, on yıl erken başlamış olmanın yerini tutmuyor.

Fark büyüklükte değil, şekilde

Ev, arsa, borsada hisse, hatta araba. Hepsi yapılabilir ve hiçbiri yanlış değil. Ama bunlar arasındaki fark getirinin büyüklüğünden çok şekli.

Bir ev, enflasyondan arındırdığınızda 100 katına çıkmaz; 10 katına da çıkmaz. Halka açılmış bir hisse senedinin 20-30 katına çıkması olur, ama nadirdir. Erken aşama bir şirkette ise dağılımın üst ucu açıktır: yatırımların çoğu konan parayı geri getirmez, portföyü birkaç pozisyon taşır. Bu yüzden erken aşamada tek bir isabetli seçim değil, çeşitlendirme aranır.

Bir de yapısal bir sebep var. Bir şirket halka arz edilmeden ne kadar uzun süre özel kalırsa, değer artışının o kadar büyük kısmı özel şirketken yatırım yapmış olanlarda kalır. Amerika borsasına bakınca göze çarpan da bu: şirketler eskisinden çok daha uzun süre özel kalıyor, borsaya son aşamada geliyor. Halka arz gününde alan kişi, hikâyenin en dik kısmını kaçırmış oluyor.

Kilitli kalmak neden avantaj

Erken aşama yatırım, parayı yatırıp beş on yıl unutabilmenizi gerektirir. Bu bir maliyet gibi görünür ama işin en faydalı tarafı olabilir. İnsan psikolojisi üç katına çıkmış bir pozisyonu satmaya eğilimlidir; kazancı gördüğü an kilitlemek ister. Satacak bir yer olmaması, o hatayı yapmanızı engeller.

Bunun karşılığında yatırım ufkunuzu baştan doğru kurmanız gerekir. Üç yıl sonra ihtiyaç duyacağınız parayla girilmez; tutma süresi sizin planınıza değil, şirketin takvimine bağlıdır.

Hesabı kendi oranınızla kurun

On yıl boyunca yılda %25 reel getiri varsayarsanız 1,25^10 = 9,3 kat çıkar. %40 varsayarsanız 1,40^10, yani yaklaşık 29 kat. Bu oranlar veri değil, varsayım — hesabı kurarken kendi oranınızı koymanız gerekir, çünkü sonuç tamamen o orana bağlı. %25 yerine %20 yazın, 9,3 kat 6,2 kata iner.

Reel getiri olduğu için de sayı göründüğünden büyüktür: on yılda 9 kat demek, bugün bir ev alabilecek paranın on yıl sonra dokuz ev alabilmesi demek. Enflasyondan sonra.

Artık halkın erişimine açık

Eskiden halka arz edilmemiş şirketlere yatırım yapmak yalnızca büyük servet sahiplerinin işiydi. Amerika’da Regulation CF, akredite yatırımcı eşiğini karşılamayanların da bu şirketlere küçük tutarlarla girmesinin önünü açtı. Türkiye’de karşılığı paya dayalı kitle fonlaması: Fonbulucu ve FonAngels gibi platformlar üzerinden halka arz edilmemiş şirketlere yatırım yapılabiliyor.

Yurt dışı merkezli şirketler için Republic, Wefunder ve StartEngine aynı işi görüyor. Sanat eserlerine pay bazlı yatırım için Masterworks var. Akredite yatırımcı eşiğini karşılıyorsanız, AngelList üzerindeki sendikalar ve rolling fund yapıları da açık.

Süre, sonradan satın alınamayan girdi

Bu yazıdaki tek gerçek tavsiye bu. Hesaba giren üç şeyden ikisini sonradan değiştirebilirsiniz: aylık ayırdığınız tutarı ve getiri oranını. Süreyi değiştiremezsiniz, geçen yıl geri gelmiyor. Ayırabildiğiniz tutar küçükse sorun değil; erken başlamak, büyük tutarla geç başlamaktan daha çok iş görür.